Գիտելիքը և Բարոյականությունը.
Դրանց հարաբերությունը:
(Noetics and Ethics, or Epistemology and Ethics)
Իմացաբանությունը կապված է գիտելիքի և գիտելիք իմանալու հետ, թէ մենք ինչ գիտենք, ու այդ գիտելիքը ինչպես գիտենք: Իմացաբանության և բարոյականության միջև երկու հավանական հարաբերություն կա:
Առաջինը պնդում է որ մարդու ինքնավար խելքը/բանականությունը կարողություն ունի իմանալու և զանազանելու իրականությունը անկախ այդ մարդու բարոյական վիճակի:
Այսինքն, կարևոր չէ թէ մարդը դիակապաշտ առաքելական է թէ հավատացյալ բողոքական, այլասերված անձ է թէ ազնիվ ու բարոյական, մարդը կարող է փաստերը հասկանա ու ըմբռնիանաչառությամբ և առանց կողմնապաշտության, օբյեկտիվորեն: Սա հին Հունական ու նաևժամանակակից հումանիստական կրոնների հավատքն է:
Իմացաբանության (գիտելիքի) և բարոյականության երկրորդ հավանական հարաբերությունըայն է, որ մարդու գիտելիքը, իմանալը, հիմնված է նրա կրոնական հավատքի վրա, նրաբարոյական հայեցակարգի վրա: Այսինքն, քանի որ իմացաբանությունն ուբարոյականությունը համընդհանուր կրոնական հավատքի հիմք ունեն, ապա դրանք այդհավատքի արդյունքն են: Օրինակ, եթե մարդը կոմունիստ է, ապա տարբերություն է լինելու թէնա ինչ գիտի ու ինչպես գիտի, նա որոշ փաստեր մերժելու է: Կամ, եթե մարդը Առաքելականհավատք ունի, փաստերն ու գիտելիքը ընդունելը նրա համար տարբեր է լինելու, համեմատածբողոքական հավատացյալի հետ: Օրինակ, ես բողոքական հավատացյալ եմ ու Աստվաշունչըինձ ասում է որ ես կարող եմ փրկության վստահություն ունենամ ու թէ ինչու և ինչպես եմ եսկարող այդ վստահությունը ունենալ, ու որ Սուրբ Հոգին ինքն է իմ հոգու հետ վկայելու, որ եսփրկության վստահություն ունենամ:
Առաքելական հավատացյալը, որը ուրիշ կրոն ունի, այս ամենին տարբեր ձևով է դիտում: Նաիմ ունեցած վստահությունը վերագրում է անձական գոռոզության, թերևս որ ես նրան պարզկերպով ցույց եմ տալիս որ Աստված ինքն է ինձ այդ վստահությունը տալիս:
Ու սա՛ է պատճառը, որ երկու տարբեր կրոնի մարդիկ իրար չեն կարող հասկանան, միշտբախումների մեջ են լինելու:
Կամ, փորձիր մի կոմունիստի կամ սոցիալիսի որոշ տնտեսական փաստեր ներկայացնես, քոասած փաստերը գնում նրա ճակատին են կպնում ու ադբիտ են անում: Նա գիտելիքհասկանալու և ընդունելու տարբեր ձև ունի ու տարբեր բարոյականություն ունի:
Ինձ համար գողություն և անբարոյականություն է, երբ պետությունը ստիպողական ձևովհարկերի միջոցով իմ քրտինքով աշխատած փողերի %40-ը ինձից վերցնում է որպիսի ուրիշիբժշկական ծախսերը մուծի կամ ուրիշի երեխաներին պետական կրթություն տա: Կոմունիստիհամար դա բարոյական բան է:
Ինձ համար մի քանի հարյուր տարվա հոտած դիակին դիպչելն ու երկրպագելը զզվելի ուպիղծ մի բան է, առաքելականի համար դա սրբություն և ճշմարտություն է: Սա նրանից է որնա մի հավատք ունի որը հիմքն է նրա գիտելիքի ու բարոյականության, ու նրան ինչքան ուզումես Աստծո խոսքը բեր, որ այդպիսի պղծությունները դատապարտվում է և մահապատժով ուդժոխքով սպառնում, նրանք ոչինչ չեն ընդունի:
Մենք, բողոքական հավատացյալներս, հավատում ենք որ գիտելիքի և բարոյականության մեջկապ կա, հարաբերություն կա, ու այս երկուսը մարդու հավատքի վրա են հիմնված:
Բայց բողոքական հավատացյալներից բացի ամբողջ աշխարհը ասում է թէ կարևոր չէ թէ դուով ես ու ինչ ես, եթե դու փաստերը ունենաս ապա դրանք կընդունես: Աշխարհը քրիստոնյաբողոքականի հավատքը մերժում է ասելով, որ բարի և չար չկա, մենք բոլորս ենք բարի, կամ, բոլորս ենք չար, ուստի իրավունք չունենք խտրականություն դնել բարիի և չարի միջև:
Երբեմն երիտասարդ բողոքական քրիստոնյաներն են այսպես հավատում, ասելով որբողոքականի ու առաքելականի միջև տարբերություն չկա, ուստի այս ապուշները գնում ուառաքելականի հետ են ամուսնանում ու իրենց սեփական կյանքերն ու իրենց ապագաերեխաների կյանքերն են քաք մեջ անում:
Ի հակադրություն սրա, Աստծո խոսքը պարզ տարբերություն է դնում լավ և վատ մարդու միջև, բարիի և չարի միջև: Բողոքական (իսկական) հավատացյալը լավ ու բարի է, առաքելական ումնացած բոլորը չար ու վատն են:
Բողոքական հավատացյալի հավատքի ու աշխարհի մնացած բոլոր մարդկանց միջև այսառումով հսկայական անջրպետ կա: Այս պատճառով է որ սկզբունքայնորեն ոչբողոքականների համար անհնարին է իրականությունը հասկանալ, քանի որ նրանք այնպիսիհավատքի դիրքեր ունեն որը մերժում է իրականության հսկայական մասը:
Նրանք մտային և բարոյական պատնեշ ունեն որը նրանց թույլ չի տալիս տեսնելուիրականության զգալի մասը:
Նրանք իրենց աչքերին դիմակ են դրել ու մեզ ասում են որ մե՛նք ենք կույրը:
Անսելմ, Կանտերբյուրիի Քահանան.(ՔՀ 1100 թիվ)
Այս մարդը քրիստոնեության պատմության մեջ ամենահսկա փիլիսոփաներից մեկն է եղել: Հալածված, ծեծված, փորձված:
Անսելմը ասել է, որ քո գիտեցածը կախված է քո հավատքից: Տարբեր կրոնական հավատքունեցողները աշխարհին տարբեր ձևով են նայում ու դատում:
Եթե մի հնդիկ Հինդուիզմին է հավատում, որի համաձայն աշխարում ամեն ինչ պատրանք է, երազ, ու իրականության ամենաբարձր փաստը ոչնչությունն է(Նիրվանան), ապա նրանքաշխարհին այդպես կնայեն: Մարդը իր հավատքի պայմաններով է տեսնում ամեն ինչ: Հնդկաստանը ամենաշատ քանակի կրթված քաղաքացիները ունի, բայց երկիրը ծայրահեղթշվառության և աղքատության մեջ է ապրում: 2020 թվի պատերազմից հետո Հայաստանըմտածում էր թէ լատարե ա շահել հնդկաստանին որպես դաշնակից շահելով, բայց 3 տարի էանցել ու Հայաստանը Հնդկաստանց ոչինչ չի ստացել: 2020 թվին ես այս գրել էի որ այսդաշնակցության արժեքը զիբիլ է, զերո, ու շատերը ինձ քննադատեցին ու փնովեցին, ասելովթէ ինչ կապ ունի թէ հնդիկները (կամ արաբները) ինչին են հավատում: Ես բողոքականհավատք ունեմ ու հավատում եմ, որ մեր անձնական ու ազգային ժամանակը տխմարհավատք ունեցող մշակույթների հետ անցկացնելը ժամանակի կորուստ է, թանկագինժամանակի փչացում:
Ուստի իմաստուն Անսելմը ասել է որ «ես չեմ փորձում հասկանամ որպիսի հավատամ, այլ՝ եսփորձում եմ հավատամ որպիսի կարողանամ հասկանամ: Ու մինչև որ ես չհավատամ ես չեմկարող հասկանալ»:
Ամեն փիիսոփայական հավատքի, ամեն մշակույթի հիմքում մի մասնահատուկ հավատք կա:
Ես՝ որպես բողոքական հավատացյալ, հավատում եմ Աստծո խոսքին որպիսի կարողանամաշխարհը հասկանամ, Աստծուն հասկանամ, ինքս ինձ հասկանամ, քանի որ, եթե եսքրիստոնեական հավատքին չհավատամ ապա ես հումանիստական հավատքինկհավատամ, ինքս ինձ կհավատամ, անձի ինքակատարելագործման հիմարությանըկհավատամ: Ու, եթե ես ինքս ինձ, իմ անձնական բանականությանը հավատամ ապա եսաշխարհը իմ պայմաններով կտեսնեմ ու կդատեմ: Եթե ես հավատում եմ, որ կարող եմ գնամամուսնությունից դուրս սեռական հարաբերություն ունենամ ապա դա ինձ համարբարոյական է, կամ ինչպես, որ մեր աթեիստական դպրոցի աշակերտներն էին անգիր արել, «ինչ բնական է այն բարոյական է», ու այս սերունդը մեծացավ ու իրենց աթեիստ ծնողներիկործանարար կյանքի գործերը մեկ այլ վատ աստիճանի հասցրեց:
Քրիստոնյա հավատացյալի համար իր հավատած բաներն են կառավարում նրաբանականությունը, հասկացությունը: Անսելմը ասել է, որ Աստված անխուսափելի փաստ է, առանց Աստծո մտածելը անհնարին է: Մենք հավատում ենք Աստծո կատարյալչափանիշներին, այդ պատճառով է, որ մենք կաչող ենք ասել, որ սա ավելի լավ է քան թէ այն, սա բարիք է և այն չարիք է: Ամեն ինչը աստիճաններ ունի, լավ և ավելի լավ, ուաստիճանը(սանդուխքը) չես կարող ոչնչի վրա հենես, ուստի մարդու էության ամեն մոլեկուլիու բջջի մեջ Աստծո հասկացությունն է սերմանված: Մարդը տարբերությունների, աստիճանների հասկացություն ունի: Անհավատը կարող է Աստծո գոյությունը մերժի, բայցկյանքի մեջի տարբերութունները, չափանիշները չի կարող մերժի, քանի որ, եթե Աստծունմերժում ես ու կյանքի մեջի տարբերուէյուններն ես մերժում ապա ոչինչ չես կարող պահանջել, լավ ու վատ բան չկա, ինչը, որ ունես չպետք է տարբերվի քո ցանկացածից: Անհավատի ուազատամիտի համար Աստված անխուսափելի է քանի որ երբ նա ամեն անգամ իր բերանն էբացում նա տարբերություններ, աստիճաններ է նախաենթադրում, որը Աստծուն էմատնանշում: Աստված անխուսափելի է քանի որ աստիճանները, տարբերություններըանխուսափելի գաղափարներ են: Ուստի ես Աստծուց եմ սկսում որպիսի հասկանամ թէ այսբոլոր տարբերթյունները ինչ են նշանակում: Ես հավատում եմ որպիսի կարողանամհասկանամ: Ցավոք սրտի Անսելմի մասին ժամանակակից մարդը մոռացել է, ինչպես որ մերհայրենակիցներն են Սուրբ Ներսեսին մոռացել:
Անսելմից հետո աշխարհի մտածելակերպը միջնադարում մեծ շրջադարձ ունեցավ: Արիստոելական ու Պլատոնական հունա-հռոմեական մտածելակերպը նորից վերադարձունեցավ:
Ֆիորեցի Հոաքիմը
(Joachim of Fiore, ՔՀ 1100-1200 թ.)
Հոաքիմի մասին քչերը գիտեն, բայց այս մարդու ուաուցումներն ու հավատքը մերժամանակակից հեղափոխական հասարակությունների հավատքի հիմքն է կազմում: Հոաքիմի հավատքով 3 ժամանակաշրջաններ կան: Առաջինը Հոր ժամանակաշրջանն է, ՀինԿտակարանի ժամանակները, Օրենքի ժամանակները: Արդարադատության և զայրույթիժամանակաշրջանը: Երկրորդ ժամանակաշրջանը Որդու ժամանակաշրջանն է որը սկսվել էՔՀ 1 թվից մինչև ՔՀ 1260 թիվը: Սա որդու ժամանակաշրջանն է, շնորհի ժամանակաշրջանը: Սա փրկության և շնորհի ժամանակաշրջանն է(կարծես թէ Հին Կտակարանում շնորհ ուփրկություն չի եղել: Շատ տխմար հավատացյալներ այս պատճառով են շնորհն ու օրենքըիրար հակասական ձևով տեղադրում):
Բայց 1200 թվերին այդ շնորհի ու փրկության ժամանակաշրջանն էլ է վերջանում ու երրորդժամանակաշրջանն է սկսվում, Սուրբ Հոգու ժամանակաշրջանը, սիրո ժամանակաշրջանը: Այս ժամանակաշրջանում Հայրն ու Որդին կմեռնեն ու Հոգին բոլոր մարդկանց մեջ կմտնի (սախարիզմատ հոգեգալստական հավատքի նման է): Այս մտածելակերպով վարակված էինՔրիստափոր Կոլումբոսը, Հեգելը, ու Հեգելի միջոցով Կարլ Մարքսն ու Վլադիմիր Իլիչ Լենինը(Թեզ, Հակաթեզ և Սինթեզ):
Կարճ ասած, Հոաքիմի ուսուցումներով Ժամանակաշրջանները անցել են Օրենքից դեպիՇնորհ, ու հիմա էլ Սիրո ժամանակաշրջանն է: Հիմա մեկ համաշխարհային կրոն ուպետություն է լինելու, բոլորը եղբայրներ են, կրոնական տարբերությունները այլևս կարևոր չենլինելու: Բողոքականի ու Առաքելականի միջև տարբերություններ չկան, իրանք կարանհանգիստ իրար հետ ամուսնանան, բողոքական քարոզիչը կարող է գնա ու առաքելականեկեղեցում մոմ վառի, ու նմանատեսակ պղծություններ: Քրիստոսի եկեղեցին այսպիսիմտածելակերպով է վարակված:
Միաժամանակ, Արիստոտելական միտքը սկսեց վերելք ունենալ, այն, որ պետությունը մարդուիսկական տունն է, ամենաբարձր հաստատությունը: Հռոմի եկեղեցին (Innocent III, pope) սկսեցսրանով վարակվել: Սրանով պետության և եկեղեցու մեջ սկսվեց հզոր ուժերի ուիշխանությունների կենտրոնացում գոյանալ: Հռոմի կայսր Ֆրեդերիկ 3-ը 1200 թվերինՀոաքիմի ուսուցած երրորդ ժամանակաշրջանի ջատագովն էր, ու ինքը իրան համարում էրայս երրորդ ժամանակաշրջանի հիմնադիրը:
Ֆրեդերիկը սկսեց կայսրությունում քրիստոնյաների ու մուսուլմանների միջև եղածտարբերությունները ջնջել ու մուսուլման երկրների հետ համագործակցել, ասելով որ հիմամենք սիրո ժամանակաշրջանում ենք ապրում: Նրանք սկսեցին հավատալ որ նրանք անցե՛լէին պատերազմների ու բախումների ժամանակաշրջանից ու հիմա (1200 թվերին) անցել էինսիրո և համերաշխության ու համագործակցության ժամանակաշրջանի մեջ: Հետաքրքիր է, որՖրեդերիկ կայսրը իր ծննդավայրի անունը փոխեց դարձրեց Բեթլեհեմ, ու նրա մորն էլանվանում էին աստվածամայր, նոր Մարիամը:
Մեր ժամանակներում մեր ազգի Ֆրեդերիկը Փաշինյանն է, որը թշնամուն հակահարվածտալու կամ երկիրը ապագա պատերազմի պատրաստելու փոխարեն հավատում է բոլորազգերի եղբայրությանն ու ամեն գնով խաղաղությանը, նույնիսկ թշնամուն հողեր հանձնելովու մեր հայրենակիցներին Ղարաբաղում տնտեսական շրջափակման մեջ գցելով: Միգուցեօրերից մի օր նա իր ծննդավայր Իջևանի անունը փոխի դարձնի Բեթլեհեմ:
Այս հավատքի նվիրայալներից մեկ այլ անձ Դանթեն էր, պոետը, («աստվածայինկատագերգություն»), որը հռչակեց որ կայսրության քաղաքակրթության նպատակըհավատքը չէ, այլ խաղաղությունը: Դանթեի խոսքերով «մարդկային ռասան ամենաշատն էԱստծուն նմանվում երբ բոլոր մարդկությունը մեկանում են՝ մեկ են դառնում»: Սա նման էժամանակակից Հայ Առաքելական Պիղծ Եկեղեցուն որի առաջնորդները գնում ումուսուլմանների ու այլ հավատքների կրոնական առաջնորդների հետ են մշտապեսհանդիպում եղբայրական կապեր հաստատելու և նրանց հետ մեկանալու համար:
Դանթեի խոսքերով, «ամեն բարի բան բարի է եթե այն գոյություն ունի միության մեջ», այսինքն, նրանք ովքեր վարդապետություններ ու հավատամքներ ունեն չարիք են, քանի որնրանք միության/համախմբության դեմ են, նրանք կռվարարներ են, բաժանողներ են: Ինչպեստրանսգենդեր միասեռական Չարենցն է ասել Դանթեի պես, «ով հայ ժողովուրդ, քոփրկությունը քո միասնական ուժի մեջ է», այսինքն, համախմբություն ամեն գնով, միասնություն ամեն գնով, անկախ հավատամքի ու վարդապետության: Միակճշմարտությունը միությունն է, համախմբությունն է:
Դանթեի նպատակը կայսրությունում մեկություն ու դնանով խաղաղություն ստեղծելն էր, ուդրանով մեկ համաշխարհային համաչափ պետության/իշխանության հասնելն է, որը ի միջիայլոց Ջորջ Սորոսն է փորձում ստեղծել:
Դանթեի հավատքով վերջիվերջո մարդիկ իրար հետ եղբայրության և համերաշխության մեջկապրեն, բայց մինչ այդտեղ հասնելը մարդու միակ հույսը կայսրն է, վարչապետն է իրվարչակարգի անդամներով («քարավան», գլուխ 15): Իր Էպիստոլա 7-ի մեջ Դանթեն Հենրիկայսրին հարցնում է թէ «դու՞ ես այն մեկը որը պետք է գար, թէ՞ մենք պետք է ուրիշինսպասենք»: Սա իհարկե Հովհաննես Մկրտիչի հարցն է ուղղված Հիսուսին:
Թովմաս Աքվինաս (1200 թ)
Դանթեի համաժամանակակիցներց ամենա ազդեցիկ փիլիսոփան Թոմաս Աքվինասն է եղել: Թովմասը նվիրված քրիստոնյա քահանա փիլիսոփա էր որը մտահոգված էր իրժամանակներում Արիստոտելական գաղափարախոսության տարածմամբ, ու նրա խոսքերովինքը ուզում էր թշնամու զենքերը Քրիստոսի օգտին օգտագործեր: Ու հակասականորեն, Աքվինասը որոշեց Արիստոտելի փիլիսոփայությունը ընդուներ ու դրա պայմաններովՔրիստոնեություն կառուցեր: Աքվինասը ժամանակակից հավատքը ուրացողների պես էր, որոնք գնում ու թշնամու հետ համագործակցում են, նրանց հավատքը ընդունում են ու փորձումեն նրանց հավատքով քրիստոնեություն կառուցեն: Սա նույն բանն է եթե մեկը ասի «եսկդառնամ անհավատ աթեիստ ու նրանց հավատքը օգտագործելով Քրիստոսին կհասնեմ»: Դա չի աշխատում:
Աքվինասը քրիստոնեության մեջ դիալեկտիկա ծանոթացրեց, ասելով, որ մարդը պետք է ինքնիր մտքից, իրենից սկսի ու իր մտքի պայմաններով աշխատելով վեր բարձրանա, գոնե մարդըսկսի Աստծուց ու Նրա Հայտնությունից (Աստվածաշնչից), ու աշխարհը դրանով սկսիմեկնաբանի ու հասկանա: Աքվինասը սկսեց մարդուց ու նրա բանականությունից:
Աքվինասը քրիստոնեության մեջ այն դիվային ու կործանարար հավատքը սկսեց, որ մարդըպետք է իրենից սկսի ու աշխարհը, իրականությունը իր սեփական բանականությունովհասկանա, անկախ նրանից թէ նա ինչ բարոյականություն/հավատք ունի: Նրա հավատքովմարդը ինքնավարությամբ կարող էր բանական, անկողմնակալ լիներ, նա ինքնին կարող էրփաստերը տեսներ, ճանաչեր ու ընդուներ: Ու Աքվինասը հավատում էր էության միությանը, որամեն էություն կարող էր միություն ունենալով մեկանար:
Սա իհարկե հակա աստվածաշնչային հավատք էր, քանի որ Աստծո խոսքի համաձայն երկուէություններ կան, ստեղծված ամեն ինչը և չստեղծվածը, Աստված: Աքվինասի հավատքովամեն էություն բարի է: Բայց եթե ամեն էություն բարի է, չարի՞քը որն է: Նա պատասխանում էասելով որ չարիքը ոչնչությունն է: Չարիքը ոչինչն է, պատրանք: Եթե Սատանան իրականէություն է ապա նա բարի է, ամբողջովին է բարի, համաձայն Աքվինասի: Սատանայի միակխնդիրը այն է որ նա իր ամբողջ ժամանակը անցկացնում է ոչնչի մասին մտահոգվելով:
Եթե մեկը հանցագործ է դա նրանից է, որ նա մի բան պակասում է, նրա կյանքում մի բան չկա, այսինքն ոչինչ կա, դա է չարիքը: Եթե քո երեխան անկարգություններ է գործում ապա նասիրո պակաս ունի, նրան ուղղակի պիտի ավելի շատ սիրես:
Աքվինասը սրանով հունա հռոմեական ու հեթանոսական աշխարհի ամբողջ չարիքը վերցրեցու իրար հետ համախմբելով այն քրիստոնեացրեց:
Աքվինասի հավատքով մարդու մեջ չարիք չկա, մարդու միտքը մի դատարկ թերթ է որի վրակարող ես նոր բաներ գրել ու նրան փոխել: Ժամանակակից հոգեբանության գիտութունը սրավրա է հիմնված: Հոգեբանները փորձում են մարդուն փոխեն անտեսելով նրա մեջի չարիքիխնդիրը:
Կաթողիկ եկեղեցին Աքվինասի այս դիվային հավատքով է շարժվել այս պատճառով է, որԿաթողիկնորի մեջ այդքան շատ այլասերված ազատամտությունն է իշխում, հեղափոխություններ, վատ տնտեսություններ, երեխայապղծություններ: Կաթողիկ եկեղեցումիակ պահպանողակաները Ավգուստինիական են, իսկ անբարո մեծամասնությունըԱքվինական են: Աքվինասը կաթողիկե եկեղեցին ամբողջովին կործանել է:
Հոաքիմի ու Աքվինասի հավատքով ձևավորված քաղաքակրթությունը միջին դարերումամբողջովին փլուզվեց:
Ու իհարկե սրա ամենատխուր երևույթներից մեկը Անաբապտիստների վերելքը եղավ, որոնքեկեղեցուն մանկամկրտությունը մերժեցին ու քրիստոնեությանը խավարի ժամանակների մեջմտցրեցին:
Միջին դարերում մերկերի ու միասեռականների հասրակությունները սկսեցին ձևավորվել: Մարդը իր աստվածն էր դարձել, իսկ Կաթողիկե եկեղեցու պապերը աթեիստներ էին դարձել: Ժողովուրդն էլ եկեղեցու հանդեպ կատարյալ անարգանք է ցուցադրում:
Մաքիավելին էլ այս գաղափարները վերցնելով այն քաղաքականացրեց: Օրենք գոյությունչունի, ուստի երկրի իշխանները/վարչապետը պետք է ամեն ինչ անի ժողովրդիբարեկեցության համար, առանց օրենքներն ու բարոյականությունը հաշվի առնելով: Սա մեզՆիկոլ Փաշինյանին է հիշեցնում:
Ճիշտ չկա, ճիշտ ու սխալ չկա, զորությունն է միակ իրականությունը: Ճշմարտությունը այն է որըաշխատում է, ու միակ աշխատող բանը ուժն է: Ինչպես, որ Գարեգին Նժդեհն է ասել, «ուժն էծնում իրավունք», բարոյականություն չկա: Վլադիմիր Լենինը ի միջի այլոց իր հետևորդներինխորհուրդ էր տալիս Մաքիավելիի գրածները կարդային: Նժդեհի ու Լենինի միջև ոչ միբարոյական տարբերություն չի եղել:
Եվրոպան նախա բողոքական ժամանակերում այն վիճակի էրհասել, որ իրականությունը՝ճշմարտությունը այն էր որը աշխատում էր քո համար, որը Հայաստանի ներկա վիճակն է:
Եթե կաչող ես հարստանալ պետական պաշտոնյաներին կաշառելով ու արագ ձևով բնակելիշենքեր կառուցելով, անտեսելով շենքի ամրության կառուցվածքի բոլոր ապահովությանչափանիշները, ապա դա քո համար ճշմարտությունն է քանի որ դրանով դու ամենա արագձևով ես կարող հարստանալ:
Բողոքական հասարակություններում՝ ԱՄն, արևմտյան Եվրոպա, Կանադա, Ավստրալիա, ամեն շենք կառուցող ձեռնարկատեր իր բոլոր շենքերի համար ապահովագրություն ունի, որընշանակում է, որ, եթե դժբապտության դեպքում շենքը այրվի կամ երկրաշարժով ավերվիապա շենքի տերը ապահովագրական կամպանիայից շենքի ամբողջ գումարը կստանա: Ունրանք այս ապահովագրության համար ահագին գունարներ են վճարում ամեն տարի:
Հայաստանում շենքերի մասնավոր տերերից ոչ ոք իր շենքերը չի ապահովագրում, քանի որդա նրանց համար փողի կորուստ է: Նրանց համար ճշմարտությունը ներկա ժամանակումարագ հարստանալն է: Ու, եթե այդ շենքը հրդեհի կամ երկրաշարժի պատճառով ավերվենապա սրանք բոլորը մեկ ժամում կսնանկանան: Ու նրանց համար նաև հոգ չէ որ հարյուրհազարավոր ընտանիքներ այդ դեպքում կզոհվեն: Նրանց համար ճշմարտությունըբարոյականության հետ կապված չէ: Իրականությունը բարոյականությունից անջատված է: Իրականությունը նրանց ներկա հարստություն դիզելն է: Ճշմարտությունը դա՛ է նրանցհամար:
Ի միջի այլոց այս նույն տածեկակերպը թուրքերն ունեն: Նրանք Դիարբեքիրում ու Մարաշումու հարակից քաղաքներուն հսկայական քանակի շենքեր կառուցեցին կաշառքով, անտեսելովշենքերի կառույցների ապահովության բոլոր կանոնները: Ու նրանք այդ շենքերից ոչ մեկըչապահովագրեցին: Թուրքիայի երկրաշարժի արդյունքում 300 հոգի զոհունենալուփոխարեննրանք 55 հազար զոհ ունեցան, իսկ այդ շենքերի մեծահարուստ տերերից բոլորը մեկ օրումսնանկացան: Ես սա՛ նկատի ունեմ ասելով, որ Հայաստան հայերի ու Թուրքիայի թուրքերիբարոյական մտածելակերպի միջև տարբերություններ չկան: